Γιορτή του Αγίου Θεοφίλου στην Eνορία Παναγίας της Φανερωμένης στην πόλη της Ζακύνθου

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας της Παναγίας στο χωριό Μουζάκι της Ζακύνθου

        Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης

Οι τοιχογραφίες σε ναούς της Ζακύνθου σπανίζουν  
-θα μπορούσαν μάλιστα να μετρηθούν στα δάκτυλα του ενός χεριού- ενώ όπως σημειώνει ο ακαταπόνητος ιστοριογράφος Ντίνος Κονόμος , * ελάχιστες από αυτές  αποκαλύφθηκαν μετά από την θεομηνία του Αυγούστου του 1953 κάτω από ασπρίσματα με ασβέστη κατά την πτώση των σοφάδων των ερειπωμένων τοίχων των εκκλησιών, πρίν από τον αφανισμό τους.. * *
   Με αυτή την εργασία αξίζει να γίνει αναφορά στα σπαράγματα που υπάρχουν -ακόμη- στην εκκλησία της Παναγίας στο χωριό Μουζάκι, αντλώντας από αυτά μερικά στοιχεία για τον ναό και την εποχή , που παραμένουν ( εν πολλοίς ) κενά.

      *               *                 *                 

Για τον αφιερωμένο στην Φανερωμένη ναό, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πολλά , από έγγραφα του τρίτου δεκάτου του 19ου αιώνα * * * φαίνεται να αποτελεί μια από τις  εκκλησίες του χωριού που διαθέτουν δικό τους εφημέριο μαζί με τον Άγιο Νικόλαο, την Ευαγγελίστρια και την εκκλησία των Αγίων Πάντων στην Παλαιοχώρα (16ος αι. ) , ενώ από τις αφηγήσεις παλιότερων μαθαίνουμε για το πανηγύρι που γίνονταν μετά την Λειτουργία την Νιά Δευτέρα και την λιτανεία της εικόνας , όπως ήταν συνήθεια  σε όλα τα χωριά του νησιού , εκείνη την ημέρα . * * * *
Η θέση της σε ύψωμα μαζί με τα απομεινάρια των αγροτικών σπιτιών είναι ένα ακόμη δείγμα για την παλαιότητα του ναού  , όπως και για τον προσεισμικό οικισμό που βρίσκεται εκεί , όπως άλλωστε είναι γνωστό και από τα γειτονικά χωριά τση Ρίζας, πάνω σε ελαιόφυτους  λόφους και υπερυψωμένα μέρη στους πρόποδες του όρους. Βραχίωνας  πρίν γίνει η μετασεισμική τους εγκατάσταση στα μετόχια των οικογενειών εκεί όπου κατείχαν εκτάσεις γής και καλλιέργειες . 


    *                   *                 *                  

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας  :

Πολύ σημαντικό ενδιαφέρον έχουν οι μερικά σωζόμενες τοιχογραφίες σε μαύρο κάμπο , με τον ασπασμό του αποστόλου Πέτρου (αρκετά ημικατεστραμμένος με φθορά στο κεφάλι, ενώ φοράει ιμάτιο σε απόχρωση της ώχρας και μπλέ χιτώνιο) και Παύλου (με κόκκινο ιμάτιο και ελαφρά πράσινο (;) χιτώνιο ) , τον ιεράρχη Νικόλαου να στέκεται όρθιος και μετωπικός . Φοράει κοκκινόχρωμο φαιλόνιο και λευκό ωμοφόριο με μεγάλους μαύρους σταυρούς  ,να ευλογεί με υψωμένο το δεξί χέρι , ενώ με το αριστερό φέρει κλειστό ευαγγέλιο, επίσης φέρει εσωτερικά λευκό στιχάριο και επιτραχήλιο στο χρώμα της ώχρας. 
 Οι τοιχογραφίες πιθανότατα θα μπορούσαν να αποδοθούν στις αρχές του 18ου αιώνα ή λίγο πιο προγενέστερα σε μια εποχή που θεωρείται οριακή για την ύπαρξη τους σε εκκλησίες της Ζακύνθου.
  Μικρά σπαράγματα υπάρχουν και στον χώρο γύρο από το βωμό της αναιμάκτου θυσίας τα οποία -όμως- δεν είναι καθόλου αναγνωρίσιμα.
Όλα αυτά αποδεικνύουν παρουσία του ναού ήδη από τις αρχές του 1700 και εντεύθεν όπως και την σημαντικότητά του. 
  Τέλος η νεωτερικότητα όσων εγγράφων έχουν σωθεί -στον κατά πολύ- μεταγενέστερο 19ο αιώνα μας περιορίζουν -δυστυχώς -  στα παραπάνω λιγοστά.

Ζάκυνθος, Μαΐος 2017

Σημειώσεις :

* Ντίνου Κονόμου ,  Ζάκυνθος , πεντακόσια χρόνια (1478-1978) , Τόμος πέμπτος, Τέχνης Οδύσσεια, τεύχος Ά, θρησκευτική Τέχνη-Ζωγραφική, Αθήνα 1988.
Για τις τοιχογραφίες της Ζακύνθου , σ. 7-26.


** Ζωή Μυλωνά, Μουσείο Ζακύνθου, Αθήνα 1998, Υπουργείο Πολιτισμού , Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων 
σ . 184-185.

*** Επτανησιακά Φύλλα, Φιλολογική - Ιστορική και Λαογραφική έκδοση
Συντάκτης-Εκδότης : Ντίνος Κονόμος , Τόμος Στ' Η ΕΠΤΑΝΗΣΟΣ ΕΠΙ ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑΣ,  ΕΘΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. Αθήνα 1968. σ. 76.
Στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα υπήρχε ακόμη εφημέριος όπως βεβαιώνουν παλιότεροι χωρικοί μαζί με αυτόν του Αγίου Νικολάου του ίδιου χωριού.

**** Αμέσως μετά από την κυριώνυμο ημέρα μιας Δεσποτικής αφιερωμένης στο Χριστό ημέρας, ακολουθεί μια άλλη θεομητορική στα πρότυπα της έντονης μαρριανικής τιμής που υπάρχει στην Δύση. Παλιότερα γίνονταν λιτανείες της Παναγίας μαζί με την εικόνα της Ανάστασης σε όλα σχεδόν τα χωριά της Ζακύνθου που σιγά-σιγά οι περισσότερες από αυτές ατόνισαν και σταμάτησαν πρίν από αρκετές δεκαετίες .

Oι εργασίες στην εκκλησία της Παναγίας της Γαβαλούσας πρίν και μετέπειτα από τον Σεισμό του Αγίου Λουκός

   Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης


Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα , τα αδελφάτα σε ναούς έχουν αρχίσει να ατονούν.
Αξίζει όμως να αναφερθούμε με την μικρή αυτή μας εργασία για μια ακόμη φορά σε αυτά , εξαιτίας της πολυποίκιλης κινητικότητας στην δράση τους, κυρίως το πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα ιδιαίτερα πρίν αλλά και μετέπειτα από τον φοβερό Σεισμό της 18ης Οκτωβρίου του 1840, ανήμερα της ανάμνησης της μνήμης του Αγίου Λουκός.
Aφού μας αφορά ποικίλα, γεφυρώνoντας έτσι  μια πολύ σημαντική περίοδο που αρχίζει στα χρόνια της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου και καταλήγει στην αφετηρία της αστικής εποχής του νησιού , όλα αυτά βέβαια μέχρι το οριστικό ξεθεμελίωμα που γνώρισε το νησί μετά από τον Σεισμό του πρωϊνού της 12ης Αυγούστου του 1953 και τον αφανισμό της φωτιάς που τον ακολούθησε .

Τέλος σημαντικές πληροφορίες μας παρέχει και για την τελετή του Μεγάλου Αγιασμού , επιβεβαιώνοντας την παλιότερη συνήθεια των παπάδων του νησιού να τελούν τρείς ακολουθίες , την παραμονή ,ανήμερα και την άλλη ημέρα από του Φωτώνε , η οποία είναι αφιερωμένη στο νουνό του Χριστού , Ιωάννη τον Βαπτιστή (1) , όσο και για τις εργασίες στην εκκλησία, την παραμονή της γιορτής  .

Τας 5 (Γεναρίου 1839) μερτίες και νεραντζόφυλλα δια την εκκλησίαν.*

Τας 7 (γεναρίου 1839) ελ[ε]ιτούργησε ο Ιερέας Χοριατόπουλος και έκαμε τον μεγάλο αγιασμό. **

πένες 15

Εργασίες στο ναό πρίν και μετά του φοβερό Σεισμό του Αγίου Λουκά (1840):

Οι παλιότεροι ιστοριογράφoι  της Ζακύνθου , Λεωνίδας Ζώης και Παναγιώτης Χιώτης αναφέρουν ότι οι Σεισμοί την Βενετική περίοδο αλλά και μετά από αυτήν , προκαλούσαν συχνά φοβερές  καταστροφές στο νησί της Ζακύνθου, στα -γειτονικά νησιά της Ιόνιας Θάλασσας όσο και τις απέναντι ακτές , όπως  μάλιστα μας πληροφορεί  ο Λεων. Ζώης (2) , μια τέτοια πρόσφατη περίπτωση οδήγησε στην εκ νέου κατασκευή του ναού της Παναγίας της Γαβαλούσας σε άλλο μέρος της απόκρημνης ανατολικής πλαγιάς του λόφου του Κάστρου, στις 29 Μαρτίου του 1804 ,οι οποίες ίσως να προήλθαν από παλιότερους Σεισμούς και καταστροφές .

Τις 26 (φλεβαρίου 1841 ), εδώσαμε του κτίστη που [μας ;] εσιγύρησε την πρόθεση (3) και το γυνε[τί]κη* *(4)

πένες 38

Ενώ δύο χρόνια μετά  :
Τας 18 (Ιουλίου του 1843) , α(γ)κονάρια όπου εβάλαμε στα κατόφλια της εκκλησίας**

πένες 12

Και δυό (...; )δια το καμπαναρίο

πένες 4

Σε όλο αυτό το διάστημα έχουμε σημαντική μεταφορά άμμου, πηλού και ασβέστη για τις  εργασίες που γίνονται στον ναό και τις ζημιές που πιθανόν αντιμετώπισε. Αυτό ίσως και να δικαιολογεί την καταστροφή που έγινε και τις μετέπειτα "Δεήσεις" στον προστάτη Άγιο του νησιού ή ακόμη και τις λιτανείες ιερών εικόνων που έγιναν την ίδια περίοδο για την παύση της σεισμικής ακολουθίας  η οποία συνεχίστηκε για πολλούς μήνες , όσο και για την θλιβερή ανάμνηση ένα χρόνο μετά επί αρχιερατείας του  Νικόγεωργιου Κοκκίνη . Όσα ακολούθησαν μετά από την θεομηνία, τον φόβο και κυρίως τον πανικό που αυτοί προκάλεσαν στους κατοίκους του νησιού. (6)

* ΓΑΚ - Αρχεία Νομού Ζακύνθου.
 Πηγές -Σημειώσεις :

Αδελφάτα : ένωση πιστών στα χρόνια των Βενετών και μεταγενέστερα με εκκλησιαστικούς κυρίως σκοπούς, αποτελούσαν τους εγεγραμμένους αδελφούς*  του ναού, ενώ είχαν το δικαίωμα να το μεταβάσουν και στους απογόνους τους .

(1) Πληροφορία του φίλου εκπαιδευτικού και ποιητή Διονύση Φλεμοτόμου.

(2) Πιθανόν να πρόκειται για τον ιερέα Σπυρίδων Κοριατόπουλο του Αλιβίζου, εκείνη την εποχή θα πρέπει να συνεχίζει σαν  εφημέριος στον ναό του Ταξιάρχη του Πασπαλιάρη στην πόλη της Ζακύνθου όπως φαίνεται από λίγο πιο προγενέστερα έγγραφα  . Ντίνος Κονόμος : Ο κλήρος της Ζακύνθου επί Αγγλοκρατίας , Δυό Ανέκδοτοι Κατάλογοι (1834,1838) σ. 81-84, Επτανησιακά Φύλλα,Φιλολογική-Ιστορική και Λαογραφική έκδοση,.τόμος Στ, Αθήνα 1968.

(3) Λεωνίδα Ζώη : Λεξικόν,
1963.

(4) Ο χώρος προετοιμασίας και φύλαξης των Δώρων (οίνου και άρτου) για την αναίμακτη Θυσία και την Ευχαριστία.

(5) Ο γυναικωνίτης

(6) Ζημιές επίσης  έγιναν και στο προάστιο Μπόχαλη όπως και στα χωριά Άγιος Δημήτριος , Δράκα, Κούκεσι (σήμερα Καλλιθέα) και Σκουλικάδο.

Οι ναοί της Παναγίας της Πικριδιώτισσας και της Γαβαλούσας (δεξιά) στις αρχές του 1900.

Από την δράση των Αδελφάτων το πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα

 
   Γράφει ο Παναγιώτης  Κούτσης
   
Αμέσως μετά τον φοβερό εκείνο Σεισμό της 18ης Οκτωβρίου του
του 1840 , που έμελλε να μείνει πλέον πιο γνωστός στην ιστορία ως " Ο Σεισμός του Αγίου Λουκός"  , χάρη στην ανάμνηση της μνήμης του ευαγγελιστή  που εορτάζεται εκείνη την ημέρα αλλά και εξαιτίας του έντονου πανικού που κατέλαβε του κατοίκους του  Νησιού όσο και της έντονης καταστροφής που φαίνεται να προκάλεσε εκτεταμένα το αιφνίδιο περασμά του, θεωρούμε πως αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στην λειτουργία του θεσμού των Αδελφάτων, και την σημαντική δράση τους χάρη στην αλληλοεισφορά των μελών τους *.
 Αυτή την περίοδο του πρώτου τετάρτου του 19ου αι. , όπως και σε ολόκληρη της Αγγλοϊονίας διοίκησης, θα μπορούσε να έχει χαρακτηριστεί ως η αρχή της φάσης παρακμής, όμως συνεχίζει άνισα και προσπάθει να παραμείνει εξίσου δημιουργική ,χωρίς όμως να καταφέρει να ανταγωνιστεί με επιτυχία τα χρόνια της κυριαρχείας της Γαληνοτάτης αυθέντρας. Κάτι το οποίο παύει σταδιακά αργότερα .
 Μόνο τυχαίο δεν είναι το ότι γύρω στο 1811 , υπήρχαν σε εργαστήρια στην πόλη της Ζακύνθου, περίπου εκατόν δέκα επεξεργαστές χρυσού και ασημιού, έχουν περάσει ήδη τέσσερα χρόνια από την κατάληψη του νησιού από τους Βρετανούς.
 Έτσι αντιγράφωντας από το βιβλίο της κολεγιάς των γαστάλδων
(επιτρόπων) της εκκλησίας της Παναγίας της Γαβαλούσας στην ανατολική πλαγία της Καστροπολιτείας, παρατηρούμε τρείς μαρτυρίες για την ανακαίνηση του ναού , τρία χρόνια μετά από την θεομηνία και κάποιες εργασίες στην προσπετίβα (τέμπλο)  , με τις χαρακτηριστικές πληροφορίες που δίνει για την κατανόηση, της εποχής αυτής .

 

Α. Τας 19 (Οκτωβρίου του 1843) εδόσαμε του Γιοργίου Μπινάρδου όπου μας άλειψε την προσπετίβα [τέμπλο] με κόλορα [χρώματα] ειδικά του κατά την ρετζιβούτα του.
Ρετζιβούτες 21
Τάλαρα 1
Πένες 6

Β. Τας 28 (Οκτωβρίου του 1843)  εδόσαμε του Γιοργίου Μπενάρδου όπου εκολοράρισε τα στασίδια με κόλορα εδικάτου κατά την ρετζιβούτα του.
Ρετζιβούτες 21
Ταλάρα 6
Πένες 34

Η σημερινή κατάσταση του περίβολου της εκκλησίας της Παναγίας της Γαβαλούσας (φωτ 2015) εξήντα τρία περίπου χρόνια μετά από την καταστροφή της , με τους Σεισμούς του 1953.

Ενώ λίγο πιο προγενέστερα:
Γ. Τας 6 (Μάη του 1839 )  Δια τις τρείς θήρες [της προσπετίβας ] που εζογράφισε ο πιτ[τ]όρος όπου έκαμε τον βασίλειω ,τον γληγόριο και ακόμη το χρυσόστομο (.....)
Ρετζιβούτες 24
Τάλαρα 14

Σαν μικρό δείγμα καλλιτεχνικών έργων του ναού που ευτυχώς σώθηκαν θα πρέπει να καταλογιστούν τα τρία βημόθυρα * * (Β' μισό του 16ου αιώνα μ.Χ) , τα οποία πιθανόν κόπηκαν στις ακρές τους , για να τοποθετηθούν σε ένα καινούργιο τέμπλο  .

 Μακάρι κι εμείς να μπορέσουμε ν' ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους !!!

* Αναλυτικές και κατατοπιστικές εργασίες για τα Αδελφάτα στα χρόνια των Ενετών , έχει παρουσιάσει ο αγαπητός φίλος λογοτέχνης και ποιητής Διονύσης Φλεμοτόμος τον οποίο και ευχαριστώ για κατατοπιστική παραχώρησή τους, από αυτήν την θέση.

* * Πρόκειται τα βημόθυρα που παρατηρούμε στην αίθουσα Ά του μουσείου Ζακύνθου [ΜΖ 26],[ΜΖ 25] και [ΜΖ 27[ με έντονη επίδραση από αυτά του Σιναΐτικου μετοχίου της Αγίας Αικατερίνης των Κήπων τα οποία αποδίδονται στον Μιχαήλ Δαμασκηνό όπως και άλλα παρόμοια της μεγάλης Κρητικής σχολής, που άνθιζε στο νησί μετά την καταφυγή Κρητών προσφύγων στον επτανησιακό χώρο ,αμέσως σχεδόν μετά την πτώση του μεγάλου Κάστρου του Χάνδακα το 1669 από τον Οθωμανικό σκοταδισμό. (1)

Επίσης ευχαριστώ τα ΓΑΚ-ΑΝΖ για την επιτόπια άδεια μελέτης των σχετικών αρχειακών πηγών.

Υποσημείωση :
(1) Ζωής Μυλωνά Μουσείο Ζακύνθου, Αθήνα 1998

             

Εθελοντική δράση Αιμοδοσίας από την Ενορία Τραγακίου.

Η Αγία Αικατερίνη στην Μπρούμα στο Μουζάκι Ζακύνθου.

      
       Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης

 Το χωριό Μουζάκι βρίσκεται στους πρόποδες του Μεγάλου Βουνού ,το μαρτυρούν άλλωστε τα ελάχιστα ερειπιώδη απομεινάρια οικημάτων και η παλιά εκκλησία της Παναγίας
της Φανερωμένης στο Απάνω χωριό, μάλιστα κατά καιρούς πολλά και παράδοξα ευρήματα σε γεωργικές εργασίες χωρικών φανερώνουν πανάρχαια εγκατάσταση που χάνεται στα βάθη των αιώνων με κυριότερο από όλους τον παλιό συνοικισμό Παλιoχώρα στις αρχές του 16ου αιώνα .

 Σύμφωνα με τον ακαταπόνητο Ντίνο Κονόμο φέρεται να έλαβε την ονομασία αυτή από την ομώνυμη οικογένεια Μουζάκη που υπάρχει μέχρι και τις μέρες μας στο νησί . Σύμφωνα με τον ίδιο ιστοριογράφο , ο Γεώργιος και υιός του Δημήτριος Μουζάκης με απόφαση της βενετσιάνικης Γερουσίας  απέκτησαν γαίες στην περιοχή ως ανταμοιβές για την παροχή των στρατιωτικών υπηρεσιών στους πολέμους της θαλασσοκράτειρας Γαληνοτάτης πολιτείας του San Marco .

Στην εκκλησία,σώζεται ένα από τα ελάχιστα γνωστά στους πολλούς αποτμήματα του ιερού σκηνώματος του Αγίου προστάτη της Ζακύνθου (σ.σ μετά από αυτό του ναού της Παναγίας Αναφωνήτριας του χωριού Σκουλικάδο) , δηλαδή ο ιερό απότμημα από το δάκτυλο του ιεράρχη Διονύσιου * το οποίο παλιότερα προσφέρονταν στους πιστούς προς ασπασμό σε Λειτουργία που τελούνταν από τους παπάδες του χωριού ανήμερα και στις δυό γιορτές του Αγίου.

Λίγα στοιχεία για την εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης :

Τα στοιχεία για την εκκλησία είναι ελάχιστα, φέρεται να ήταν μισογκρεμισμενη το 1745 , οι τότε ενορίτες της την παραχώρησαν στον άρχοντα της περιοχής, Ιωάννη Μακρή, με σκοπό να την κατέχει ο ίδιος όσο και οι απόγονοί του.
Ο Μακρής ήταν αυτός που την ανακαίνισε κτίζοντας την εκκλησία και το μονό καμπαναριό της προσθέτοντας δίπλα ένα αρχοντικό με στοές και καμάρες , όλα αυτά βέβαια  έως και τη φοβερή θεομηνία του 1953.
 Στην εκκλησία σώζονται πολλά από τα παλιά κονίσματα που είχε στην κατοχή της η αρχοντική οικογένεια, όπως αυτό της Οδηγήτριας και της Αγίας Μαρίνας τα οποία πιθανόν να μεταφέρθηκαν από την παλιά κτήση της οικογένειας Μακρή ,το νησί Μαραθονήσι στον κόλπο του Λαγανά .
Η δεσποτική εικόνα της προσπετιβας (τέμπλου) του ναού παριστάνει  την Αγία Αικατερίνη μαζί με τον λατρευτικά τιμώμενο εαρινό αναστάσιμο νεανία μάρτυρα Γεώργιο .

* Η Σιγούρα παντρεύτηκε λίγο αργότερα από τον θάνατο του πρώτου συζύγου της Ιωάννη Θωμά Γρέγο (Greco) ,τον Ιωάννη Βασιλείου Μακρή με τον οποίον απέκτησαν τον Διονύσιο, τον Βασίλειο και πολλές κόρες ίσως λόγω και της συγγένειας που είχαν  με τον εκοιμημένο Ιεράρχη Διονύσιο ,τον Άγιο Σιγούρο όπως έλεγαν οι παλιότεροι,
ως ελάχιστο φόρο τιμής στο πρόσωπό του , να απέκτησαν οι Μακρήδες το μικρό αυτό αποτμήμα.

Σημειώσεις :
Ντίνου Κονομου : Ζάκυνθος πεντακόσια χρόνια, Ύπαιθρος Χώρα,Αθήνα 1979.

Του ιδίου: Άγιος Διονύσιος προστάτης Ζακύνθου, Αθήνα 1969,Γ' Έκδοση Ιερά Μονή Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου 2005.



         Φωτό: Οκτώβρης 2015

Για το ημερολόγιο του πολιτιστικού συλλόγου " Δερματούσα"

Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης

Ευτυχώς υπάρχουν λίγοι άνθρωποι που σε πείσμα των δύσκολων εποχών μας, συνεχίζουν να παράγουν ιδιαίτερα καλαίσθητα ημερολόγια ,μικρές αλλά σημαντικές λαογραφικές ανιχνεύσεις ,οι οποίες περικλείουν ένα μοναδικό ταξίδι στις αναμνήσεις, στην ιστορία του ιδιαίτερου τόπου τους. Κοιτάζοντας το εξώφυλλο μια άξια δημιουργία σε black and write δεν πρέπει να περιοριστούμε στην φωτογραφική απεικόνιση των "γωνιών" του χωριού ,αλλά στο τιτάνιο αγώνα του πολιτιστικού συλλόγου του χωριού Τραγάκι "Η Δερματούσα" να διασώσει και να αναδείξει τις πολύπλευρες ομορφιές του χωριού ,όσων σώθηκαν από το πέρασμα του χρόνου,γλίτωσαν από το βίαιο πέρασμα των σεισμών του 1953 και την ισοπεδωτική αδιαφορία που ακολούθησε..... Οι φωτογραφίες που περιλαμβάνει αποτελούν ερασιτεχνικές φωτογραφικές λήψεις της κ. Ρουμπίνης Πομώνη, αυτό δεν μας προξενεί καμιά έκπληξη μιας και μας κάνουν αυθόρμητα κοινωνούς των χιλιάδων μυστικών που συνεχίζει να κρύβει η ύπαιθρος του νησιού μας. Εύγε !!!