Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης
Οι τοιχογραφίες σε ναούς της Ζακύνθου σπανίζουν
-θα μπορούσαν μάλιστα να μετρηθούν στα δάκτυλα του ενός χεριού- ενώ όπως σημειώνει ο ακαταπόνητος ιστοριογράφος Ντίνος Κονόμος , * ελάχιστες από αυτές αποκαλύφθηκαν μετά από την θεομηνία του Αυγούστου του 1953 κάτω από ασπρίσματα με ασβέστη κατά την πτώση των σοφάδων των ερειπωμένων τοίχων των εκκλησιών, πρίν από τον αφανισμό τους.. * *
Με αυτή την εργασία αξίζει να γίνει αναφορά στα σπαράγματα που υπάρχουν -ακόμη- στην εκκλησία της Παναγίας στο χωριό Μουζάκι, αντλώντας από αυτά μερικά στοιχεία για τον ναό και την εποχή , που παραμένουν ( εν πολλοίς ) κενά.
* * *
Για τον αφιερωμένο στην Φανερωμένη ναό, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πολλά , από έγγραφα του τρίτου δεκάτου του 19ου αιώνα * * * φαίνεται να αποτελεί μια από τις εκκλησίες του χωριού που διαθέτουν δικό τους εφημέριο μαζί με τον Άγιο Νικόλαο, την Ευαγγελίστρια και την εκκλησία των Αγίων Πάντων στην Παλαιοχώρα (16ος αι. ) , ενώ από τις αφηγήσεις παλιότερων μαθαίνουμε για το πανηγύρι που γίνονταν μετά την Λειτουργία την Νιά Δευτέρα και την λιτανεία της εικόνας , όπως ήταν συνήθεια σε όλα τα χωριά του νησιού , εκείνη την ημέρα . * * * *
Η θέση της σε ύψωμα μαζί με τα απομεινάρια των αγροτικών σπιτιών είναι ένα ακόμη δείγμα για την παλαιότητα του ναού , όπως και για τον προσεισμικό οικισμό που βρίσκεται εκεί , όπως άλλωστε είναι γνωστό και από τα γειτονικά χωριά τση Ρίζας, πάνω σε ελαιόφυτους λόφους και υπερυψωμένα μέρη στους πρόποδες του όρους. Βραχίωνας πρίν γίνει η μετασεισμική τους εγκατάσταση στα μετόχια των οικογενειών εκεί όπου κατείχαν εκτάσεις γής και καλλιέργειες .
* * *
Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας :
Πολύ σημαντικό ενδιαφέρον έχουν οι μερικά σωζόμενες τοιχογραφίες σε μαύρο κάμπο , με τον ασπασμό του αποστόλου Πέτρου (αρκετά ημικατεστραμμένος με φθορά στο κεφάλι, ενώ φοράει ιμάτιο σε απόχρωση της ώχρας και μπλέ χιτώνιο) και Παύλου (με κόκκινο ιμάτιο και ελαφρά πράσινο (;) χιτώνιο ) , τον ιεράρχη Νικόλαου να στέκεται όρθιος και μετωπικός . Φοράει κοκκινόχρωμο φαιλόνιο και λευκό ωμοφόριο με μεγάλους μαύρους σταυρούς ,να ευλογεί με υψωμένο το δεξί χέρι , ενώ με το αριστερό φέρει κλειστό ευαγγέλιο, επίσης φέρει εσωτερικά λευκό στιχάριο και επιτραχήλιο στο χρώμα της ώχρας.
Οι τοιχογραφίες πιθανότατα θα μπορούσαν να αποδοθούν στις αρχές του 18ου αιώνα ή λίγο πιο προγενέστερα σε μια εποχή που θεωρείται οριακή για την ύπαρξη τους σε εκκλησίες της Ζακύνθου.
Μικρά σπαράγματα υπάρχουν και στον χώρο γύρο από το βωμό της αναιμάκτου θυσίας τα οποία -όμως- δεν είναι καθόλου αναγνωρίσιμα.
Όλα αυτά αποδεικνύουν παρουσία του ναού ήδη από τις αρχές του 1700 και εντεύθεν όπως και την σημαντικότητά του.
Τέλος η νεωτερικότητα όσων εγγράφων έχουν σωθεί -στον κατά πολύ- μεταγενέστερο 19ο αιώνα μας περιορίζουν -δυστυχώς - στα παραπάνω λιγοστά.
Ζάκυνθος, Μαΐος 2017
Σημειώσεις :
* Ντίνου Κονόμου , Ζάκυνθος , πεντακόσια χρόνια (1478-1978) , Τόμος πέμπτος, Τέχνης Οδύσσεια, τεύχος Ά, θρησκευτική Τέχνη-Ζωγραφική, Αθήνα 1988.
Για τις τοιχογραφίες της Ζακύνθου , σ. 7-26.
** Ζωή Μυλωνά, Μουσείο Ζακύνθου, Αθήνα 1998, Υπουργείο Πολιτισμού , Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων
σ . 184-185.
*** Επτανησιακά Φύλλα, Φιλολογική - Ιστορική και Λαογραφική έκδοση
Συντάκτης-Εκδότης : Ντίνος Κονόμος , Τόμος Στ' Η ΕΠΤΑΝΗΣΟΣ ΕΠΙ ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑΣ, ΕΘΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. Αθήνα 1968. σ. 76.
Στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα υπήρχε ακόμη εφημέριος όπως βεβαιώνουν παλιότεροι χωρικοί μαζί με αυτόν του Αγίου Νικολάου του ίδιου χωριού.
**** Αμέσως μετά από την κυριώνυμο ημέρα μιας Δεσποτικής αφιερωμένης στο Χριστό ημέρας, ακολουθεί μια άλλη θεομητορική στα πρότυπα της έντονης μαρριανικής τιμής που υπάρχει στην Δύση. Παλιότερα γίνονταν λιτανείες της Παναγίας μαζί με την εικόνα της Ανάστασης σε όλα σχεδόν τα χωριά της Ζακύνθου που σιγά-σιγά οι περισσότερες από αυτές ατόνισαν και σταμάτησαν πρίν από αρκετές δεκαετίες .
