Γιορτή του Αγίου Θεοφίλου στην Eνορία Παναγίας της Φανερωμένης στην πόλη της Ζακύνθου

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας της Παναγίας στο χωριό Μουζάκι της Ζακύνθου

        Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης

Οι τοιχογραφίες σε ναούς της Ζακύνθου σπανίζουν  
-θα μπορούσαν μάλιστα να μετρηθούν στα δάκτυλα του ενός χεριού- ενώ όπως σημειώνει ο ακαταπόνητος ιστοριογράφος Ντίνος Κονόμος , * ελάχιστες από αυτές  αποκαλύφθηκαν μετά από την θεομηνία του Αυγούστου του 1953 κάτω από ασπρίσματα με ασβέστη κατά την πτώση των σοφάδων των ερειπωμένων τοίχων των εκκλησιών, πρίν από τον αφανισμό τους.. * *
   Με αυτή την εργασία αξίζει να γίνει αναφορά στα σπαράγματα που υπάρχουν -ακόμη- στην εκκλησία της Παναγίας στο χωριό Μουζάκι, αντλώντας από αυτά μερικά στοιχεία για τον ναό και την εποχή , που παραμένουν ( εν πολλοίς ) κενά.

      *               *                 *                 

Για τον αφιερωμένο στην Φανερωμένη ναό, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πολλά , από έγγραφα του τρίτου δεκάτου του 19ου αιώνα * * * φαίνεται να αποτελεί μια από τις  εκκλησίες του χωριού που διαθέτουν δικό τους εφημέριο μαζί με τον Άγιο Νικόλαο, την Ευαγγελίστρια και την εκκλησία των Αγίων Πάντων στην Παλαιοχώρα (16ος αι. ) , ενώ από τις αφηγήσεις παλιότερων μαθαίνουμε για το πανηγύρι που γίνονταν μετά την Λειτουργία την Νιά Δευτέρα και την λιτανεία της εικόνας , όπως ήταν συνήθεια  σε όλα τα χωριά του νησιού , εκείνη την ημέρα . * * * *
Η θέση της σε ύψωμα μαζί με τα απομεινάρια των αγροτικών σπιτιών είναι ένα ακόμη δείγμα για την παλαιότητα του ναού  , όπως και για τον προσεισμικό οικισμό που βρίσκεται εκεί , όπως άλλωστε είναι γνωστό και από τα γειτονικά χωριά τση Ρίζας, πάνω σε ελαιόφυτους  λόφους και υπερυψωμένα μέρη στους πρόποδες του όρους. Βραχίωνας  πρίν γίνει η μετασεισμική τους εγκατάσταση στα μετόχια των οικογενειών εκεί όπου κατείχαν εκτάσεις γής και καλλιέργειες . 


    *                   *                 *                  

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας  :

Πολύ σημαντικό ενδιαφέρον έχουν οι μερικά σωζόμενες τοιχογραφίες σε μαύρο κάμπο , με τον ασπασμό του αποστόλου Πέτρου (αρκετά ημικατεστραμμένος με φθορά στο κεφάλι, ενώ φοράει ιμάτιο σε απόχρωση της ώχρας και μπλέ χιτώνιο) και Παύλου (με κόκκινο ιμάτιο και ελαφρά πράσινο (;) χιτώνιο ) , τον ιεράρχη Νικόλαου να στέκεται όρθιος και μετωπικός . Φοράει κοκκινόχρωμο φαιλόνιο και λευκό ωμοφόριο με μεγάλους μαύρους σταυρούς  ,να ευλογεί με υψωμένο το δεξί χέρι , ενώ με το αριστερό φέρει κλειστό ευαγγέλιο, επίσης φέρει εσωτερικά λευκό στιχάριο και επιτραχήλιο στο χρώμα της ώχρας. 
 Οι τοιχογραφίες πιθανότατα θα μπορούσαν να αποδοθούν στις αρχές του 18ου αιώνα ή λίγο πιο προγενέστερα σε μια εποχή που θεωρείται οριακή για την ύπαρξη τους σε εκκλησίες της Ζακύνθου.
  Μικρά σπαράγματα υπάρχουν και στον χώρο γύρο από το βωμό της αναιμάκτου θυσίας τα οποία -όμως- δεν είναι καθόλου αναγνωρίσιμα.
Όλα αυτά αποδεικνύουν παρουσία του ναού ήδη από τις αρχές του 1700 και εντεύθεν όπως και την σημαντικότητά του. 
  Τέλος η νεωτερικότητα όσων εγγράφων έχουν σωθεί -στον κατά πολύ- μεταγενέστερο 19ο αιώνα μας περιορίζουν -δυστυχώς -  στα παραπάνω λιγοστά.

Ζάκυνθος, Μαΐος 2017

Σημειώσεις :

* Ντίνου Κονόμου ,  Ζάκυνθος , πεντακόσια χρόνια (1478-1978) , Τόμος πέμπτος, Τέχνης Οδύσσεια, τεύχος Ά, θρησκευτική Τέχνη-Ζωγραφική, Αθήνα 1988.
Για τις τοιχογραφίες της Ζακύνθου , σ. 7-26.


** Ζωή Μυλωνά, Μουσείο Ζακύνθου, Αθήνα 1998, Υπουργείο Πολιτισμού , Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων 
σ . 184-185.

*** Επτανησιακά Φύλλα, Φιλολογική - Ιστορική και Λαογραφική έκδοση
Συντάκτης-Εκδότης : Ντίνος Κονόμος , Τόμος Στ' Η ΕΠΤΑΝΗΣΟΣ ΕΠΙ ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑΣ,  ΕΘΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. Αθήνα 1968. σ. 76.
Στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα υπήρχε ακόμη εφημέριος όπως βεβαιώνουν παλιότεροι χωρικοί μαζί με αυτόν του Αγίου Νικολάου του ίδιου χωριού.

**** Αμέσως μετά από την κυριώνυμο ημέρα μιας Δεσποτικής αφιερωμένης στο Χριστό ημέρας, ακολουθεί μια άλλη θεομητορική στα πρότυπα της έντονης μαρριανικής τιμής που υπάρχει στην Δύση. Παλιότερα γίνονταν λιτανείες της Παναγίας μαζί με την εικόνα της Ανάστασης σε όλα σχεδόν τα χωριά της Ζακύνθου που σιγά-σιγά οι περισσότερες από αυτές ατόνισαν και σταμάτησαν πρίν από αρκετές δεκαετίες .

Oι εργασίες στην εκκλησία της Παναγίας της Γαβαλούσας πρίν και μετέπειτα από τον Σεισμό του Αγίου Λουκός

   Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης


Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα , τα αδελφάτα σε ναούς έχουν αρχίσει να ατονούν.
Αξίζει όμως να αναφερθούμε με την μικρή αυτή μας εργασία για μια ακόμη φορά σε αυτά , εξαιτίας της πολυποίκιλης κινητικότητας στην δράση τους, κυρίως το πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα ιδιαίτερα πρίν αλλά και μετέπειτα από τον φοβερό Σεισμό της 18ης Οκτωβρίου του 1840, ανήμερα της ανάμνησης της μνήμης του Αγίου Λουκός.
Aφού μας αφορά ποικίλα, γεφυρώνoντας έτσι  μια πολύ σημαντική περίοδο που αρχίζει στα χρόνια της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου και καταλήγει στην αφετηρία της αστικής εποχής του νησιού , όλα αυτά βέβαια μέχρι το οριστικό ξεθεμελίωμα που γνώρισε το νησί μετά από τον Σεισμό του πρωϊνού της 12ης Αυγούστου του 1953 και τον αφανισμό της φωτιάς που τον ακολούθησε .

Τέλος σημαντικές πληροφορίες μας παρέχει και για την τελετή του Μεγάλου Αγιασμού , επιβεβαιώνοντας την παλιότερη συνήθεια των παπάδων του νησιού να τελούν τρείς ακολουθίες , την παραμονή ,ανήμερα και την άλλη ημέρα από του Φωτώνε , η οποία είναι αφιερωμένη στο νουνό του Χριστού , Ιωάννη τον Βαπτιστή (1) , όσο και για τις εργασίες στην εκκλησία, την παραμονή της γιορτής  .

Τας 5 (Γεναρίου 1839) μερτίες και νεραντζόφυλλα δια την εκκλησίαν.*

Τας 7 (γεναρίου 1839) ελ[ε]ιτούργησε ο Ιερέας Χοριατόπουλος και έκαμε τον μεγάλο αγιασμό. **

πένες 15

Εργασίες στο ναό πρίν και μετά του φοβερό Σεισμό του Αγίου Λουκά (1840):

Οι παλιότεροι ιστοριογράφoι  της Ζακύνθου , Λεωνίδας Ζώης και Παναγιώτης Χιώτης αναφέρουν ότι οι Σεισμοί την Βενετική περίοδο αλλά και μετά από αυτήν , προκαλούσαν συχνά φοβερές  καταστροφές στο νησί της Ζακύνθου, στα -γειτονικά νησιά της Ιόνιας Θάλασσας όσο και τις απέναντι ακτές , όπως  μάλιστα μας πληροφορεί  ο Λεων. Ζώης (2) , μια τέτοια πρόσφατη περίπτωση οδήγησε στην εκ νέου κατασκευή του ναού της Παναγίας της Γαβαλούσας σε άλλο μέρος της απόκρημνης ανατολικής πλαγιάς του λόφου του Κάστρου, στις 29 Μαρτίου του 1804 ,οι οποίες ίσως να προήλθαν από παλιότερους Σεισμούς και καταστροφές .

Τις 26 (φλεβαρίου 1841 ), εδώσαμε του κτίστη που [μας ;] εσιγύρησε την πρόθεση (3) και το γυνε[τί]κη* *(4)

πένες 38

Ενώ δύο χρόνια μετά  :
Τας 18 (Ιουλίου του 1843) , α(γ)κονάρια όπου εβάλαμε στα κατόφλια της εκκλησίας**

πένες 12

Και δυό (...; )δια το καμπαναρίο

πένες 4

Σε όλο αυτό το διάστημα έχουμε σημαντική μεταφορά άμμου, πηλού και ασβέστη για τις  εργασίες που γίνονται στον ναό και τις ζημιές που πιθανόν αντιμετώπισε. Αυτό ίσως και να δικαιολογεί την καταστροφή που έγινε και τις μετέπειτα "Δεήσεις" στον προστάτη Άγιο του νησιού ή ακόμη και τις λιτανείες ιερών εικόνων που έγιναν την ίδια περίοδο για την παύση της σεισμικής ακολουθίας  η οποία συνεχίστηκε για πολλούς μήνες , όσο και για την θλιβερή ανάμνηση ένα χρόνο μετά επί αρχιερατείας του  Νικόγεωργιου Κοκκίνη . Όσα ακολούθησαν μετά από την θεομηνία, τον φόβο και κυρίως τον πανικό που αυτοί προκάλεσαν στους κατοίκους του νησιού. (6)

* ΓΑΚ - Αρχεία Νομού Ζακύνθου.
 Πηγές -Σημειώσεις :

Αδελφάτα : ένωση πιστών στα χρόνια των Βενετών και μεταγενέστερα με εκκλησιαστικούς κυρίως σκοπούς, αποτελούσαν τους εγεγραμμένους αδελφούς*  του ναού, ενώ είχαν το δικαίωμα να το μεταβάσουν και στους απογόνους τους .

(1) Πληροφορία του φίλου εκπαιδευτικού και ποιητή Διονύση Φλεμοτόμου.

(2) Πιθανόν να πρόκειται για τον ιερέα Σπυρίδων Κοριατόπουλο του Αλιβίζου, εκείνη την εποχή θα πρέπει να συνεχίζει σαν  εφημέριος στον ναό του Ταξιάρχη του Πασπαλιάρη στην πόλη της Ζακύνθου όπως φαίνεται από λίγο πιο προγενέστερα έγγραφα  . Ντίνος Κονόμος : Ο κλήρος της Ζακύνθου επί Αγγλοκρατίας , Δυό Ανέκδοτοι Κατάλογοι (1834,1838) σ. 81-84, Επτανησιακά Φύλλα,Φιλολογική-Ιστορική και Λαογραφική έκδοση,.τόμος Στ, Αθήνα 1968.

(3) Λεωνίδα Ζώη : Λεξικόν,
1963.

(4) Ο χώρος προετοιμασίας και φύλαξης των Δώρων (οίνου και άρτου) για την αναίμακτη Θυσία και την Ευχαριστία.

(5) Ο γυναικωνίτης

(6) Ζημιές επίσης  έγιναν και στο προάστιο Μπόχαλη όπως και στα χωριά Άγιος Δημήτριος , Δράκα, Κούκεσι (σήμερα Καλλιθέα) και Σκουλικάδο.

Οι ναοί της Παναγίας της Πικριδιώτισσας και της Γαβαλούσας (δεξιά) στις αρχές του 1900.