Γράφει ο Παναγιώτης Κούτσης
Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα , τα αδελφάτα σε ναούς έχουν αρχίσει να ατονούν.
Αξίζει όμως να αναφερθούμε με την μικρή αυτή μας εργασία για μια ακόμη φορά σε αυτά , εξαιτίας της πολυποίκιλης κινητικότητας στην δράση τους, κυρίως το πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα ιδιαίτερα πρίν αλλά και μετέπειτα από τον φοβερό Σεισμό της 18ης Οκτωβρίου του 1840, ανήμερα της ανάμνησης της μνήμης του Αγίου Λουκός.
Aφού μας αφορά ποικίλα, γεφυρώνoντας έτσι μια πολύ σημαντική περίοδο που αρχίζει στα χρόνια της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου και καταλήγει στην αφετηρία της αστικής εποχής του νησιού , όλα αυτά βέβαια μέχρι το οριστικό ξεθεμελίωμα που γνώρισε το νησί μετά από τον Σεισμό του πρωϊνού της 12ης Αυγούστου του 1953 και τον αφανισμό της φωτιάς που τον ακολούθησε .
Τέλος σημαντικές πληροφορίες μας παρέχει και για την τελετή του Μεγάλου Αγιασμού , επιβεβαιώνοντας την παλιότερη συνήθεια των παπάδων του νησιού να τελούν τρείς ακολουθίες , την παραμονή ,ανήμερα και την άλλη ημέρα από του Φωτώνε , η οποία είναι αφιερωμένη στο νουνό του Χριστού , Ιωάννη τον Βαπτιστή (1) , όσο και για τις εργασίες στην εκκλησία, την παραμονή της γιορτής .
Τας 5 (Γεναρίου 1839) μερτίες και νεραντζόφυλλα δια την εκκλησίαν.*
Τας 7 (γεναρίου 1839) ελ[ε]ιτούργησε ο Ιερέας Χοριατόπουλος και έκαμε τον μεγάλο αγιασμό. **
πένες 15
Εργασίες στο ναό πρίν και μετά του φοβερό Σεισμό του Αγίου Λουκά (1840):
Οι παλιότεροι ιστοριογράφoι της Ζακύνθου , Λεωνίδας Ζώης και Παναγιώτης Χιώτης αναφέρουν ότι οι Σεισμοί την Βενετική περίοδο αλλά και μετά από αυτήν , προκαλούσαν συχνά φοβερές καταστροφές στο νησί της Ζακύνθου, στα -γειτονικά νησιά της Ιόνιας Θάλασσας όσο και τις απέναντι ακτές , όπως μάλιστα μας πληροφορεί ο Λεων. Ζώης (2) , μια τέτοια πρόσφατη περίπτωση οδήγησε στην εκ νέου κατασκευή του ναού της Παναγίας της Γαβαλούσας σε άλλο μέρος της απόκρημνης ανατολικής πλαγιάς του λόφου του Κάστρου, στις 29 Μαρτίου του 1804 ,οι οποίες ίσως να προήλθαν από παλιότερους Σεισμούς και καταστροφές .
Τις 26 (φλεβαρίου 1841 ), εδώσαμε του κτίστη που [μας ;] εσιγύρησε την πρόθεση (3) και το γυνε[τί]κη* *(4)
πένες 38
Ενώ δύο χρόνια μετά :
Τας 18 (Ιουλίου του 1843) , α(γ)κονάρια όπου εβάλαμε στα κατόφλια της εκκλησίας**
πένες 12
Και δυό (...; )δια το καμπαναρίο
πένες 4
Σε όλο αυτό το διάστημα έχουμε σημαντική μεταφορά άμμου, πηλού και ασβέστη για τις εργασίες που γίνονται στον ναό και τις ζημιές που πιθανόν αντιμετώπισε. Αυτό ίσως και να δικαιολογεί την καταστροφή που έγινε και τις μετέπειτα "Δεήσεις" στον προστάτη Άγιο του νησιού ή ακόμη και τις λιτανείες ιερών εικόνων που έγιναν την ίδια περίοδο για την παύση της σεισμικής ακολουθίας η οποία συνεχίστηκε για πολλούς μήνες , όσο και για την θλιβερή ανάμνηση ένα χρόνο μετά επί αρχιερατείας του Νικόγεωργιου Κοκκίνη . Όσα ακολούθησαν μετά από την θεομηνία, τον φόβο και κυρίως τον πανικό που αυτοί προκάλεσαν στους κατοίκους του νησιού. (6)
* ΓΑΚ - Αρχεία Νομού Ζακύνθου.
Πηγές -Σημειώσεις :
Αδελφάτα : ένωση πιστών στα χρόνια των Βενετών και μεταγενέστερα με εκκλησιαστικούς κυρίως σκοπούς, αποτελούσαν τους εγεγραμμένους αδελφούς* του ναού, ενώ είχαν το δικαίωμα να το μεταβάσουν και στους απογόνους τους .
(1) Πληροφορία του φίλου εκπαιδευτικού και ποιητή Διονύση Φλεμοτόμου.
(2) Πιθανόν να πρόκειται για τον ιερέα Σπυρίδων Κοριατόπουλο του Αλιβίζου, εκείνη την εποχή θα πρέπει να συνεχίζει σαν εφημέριος στον ναό του Ταξιάρχη του Πασπαλιάρη στην πόλη της Ζακύνθου όπως φαίνεται από λίγο πιο προγενέστερα έγγραφα . Ντίνος Κονόμος : Ο κλήρος της Ζακύνθου επί Αγγλοκρατίας , Δυό Ανέκδοτοι Κατάλογοι (1834,1838) σ. 81-84, Επτανησιακά Φύλλα,Φιλολογική-Ιστορική και Λαογραφική έκδοση,.τόμος Στ, Αθήνα 1968.
(3) Λεωνίδα Ζώη : Λεξικόν,
1963.
(4) Ο χώρος προετοιμασίας και φύλαξης των Δώρων (οίνου και άρτου) για την αναίμακτη Θυσία και την Ευχαριστία.
(5) Ο γυναικωνίτης
(6) Ζημιές επίσης έγιναν και στο προάστιο Μπόχαλη όπως και στα χωριά Άγιος Δημήτριος , Δράκα, Κούκεσι (σήμερα Καλλιθέα) και Σκουλικάδο.
Οι ναοί της Παναγίας της Πικριδιώτισσας και της Γαβαλούσας (δεξιά) στις αρχές του 1900.
